و خضر را آورد كه چگونه موسى از او اعمال عجيبى مشاهده كرد و نتوانست تاويل كند ، و ظاهر آن اعمال وى را از باطن آنها غافل ساخت تا آنكه خود خضر تاويل كارهاى خود را شرح داده اضطراب موسى را از بين برد . و سپس داستان ذو القرنين و سدى كه به امر خدا و براى جلوگيرى از مفسدين - از قبيل ياجوج و ماجوج - ساخته بيان كرد . و به طورى كه ملاحظه مىكنيد اينها امورى است كه در ذيلش حقايق و اسرارى قرار دارد ، و در حقيقت كلماتى است كاشف از مقاصدى ، و بياناتى است كه از حقايقى نهفته كه ذكر حكيم به سوى آنها دعوت مىكند پرده برمىدارد . و اين آيه ، از اين امور كه كلمات خدا است خبر مىدهد و كلمات خدا از مقاصدى كه زوال ناپذير است خبر مىدهد ، و آيه شريفه در اينكه در جايى قرار گرفته كه غرض سوره استيفاء شده و بيانش تمام گشته و مثالهايش زده شده نظير گفتار كسى مىماند كه خيلى حرف زده و در آخر گفته باشد حرفهاى ما تمامى ندارد لذا به همين مقدار كه گفتيم اكتفاء مىكنيم - و خدا داناتر است . * ( « قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي . . . » ) * . لفظ « كلمة » هم بر جمله اطلاق مىشود و هم بر مفرد نظير آيه شريفه « قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّه » « 1 » و در قرآن كريم بيشتر در گفتار خدا و حكم او استعمال شده مانند آيه « وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا » « 2 » و آيه « كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 3 » و آيه « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 4 » و آيات بسيار زياد ديگرى از اين قبيل . و معلوم است كه خداى تعالى تكلمش به دهان باز كردن نيست ، بلكه تكلم او همان فعل او است و افاضه وجودى است كه مىكند ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناه أَنْ نَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 5 » .

--> ( 1 ) بگو اى اهل كتاب همه بيائيد بر يك كلمه اتفاق كنيم و آن كلمه عبارت است از اينكه جز خدا را نپرستيم . سوره آل عمران ، آيه 64 . ( 2 ) كلمه حسناى پروردگارت بر بنى اسرائيل تمام شد چون صبر كردند . سوره اعراف آيه 137 . ( 3 ) اين چنين كلمه پروردگارت عليه كسانى كه فسق كردند مسلم شد كه ايمان نمىآورند . سوره يونس آيه 32 . ( 4 ) اگر كلمه از پروردگارت نگذشته بود كار ايشان يكسره مىشد . سوره يونس ، آيه 19 . ( 5 ) قول ما به هر چيزى كه بخواهيمش اين است كه بگوييم بباش و او بدون درنگ موجود مىشود . سوره نحل آيه 40 .